اخرین آپدیت در مهر 20, 1405 توسط حمید رضا گیلانی
تشدید محدودیت‌ها در مسیرهای دریایی جنوب ایران، نگاه‌ها را بار دیگر به بنادر شمالی کشور و ظرفیت‌های تجاری دریای خزر معطوف کرده است؛ بنادری که در ماه‌های اخیر با افزایش جابه‌جایی کالا، رشد فعالیت شناورها و تغییر مسیر بخشی از واردات، نقش پررنگ‌تری در زنجیره تأمین کشور پیدا کرده‌اند. در این میان، گیلان با برخورداری از بندر انزلی، بندر کاسپین، منطقه آزاد انزلی و مرز زمینی آستارا، یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال ایران به بازار کشورهای حاشیه خزر و مسیرهای تجاری اوراسیا به شمار می‌رود.
آمارهای منتشرشده از عملکرد تجاری استان نشان می‌دهد که تجارت گیلان در سال ۱۴۰۵ با تحرک قابل‌توجهی همراه بوده است. پرسش اصلی این است که آیا افزایش محدودیت‌ها در مسیرهای جنوبی می‌تواند به فرصتی پایدار برای توسعه تجارت دریایی گیلان تبدیل شود یا ظرفیت‌های موجود برای پاسخ‌گویی به نیازهای جدید کشور با چالش‌هایی روبه‌رو خواهند شد؟
آمار تجارت گیلان در سال ۱۴۰۵ چه می‌گوید؟
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی خبرگزاری صداوسیما به نقل از گمرک ایران، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، یک میلیون و ۳۹۲ هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۲۶۲ میلیون دلار از گمرکات استان گیلان وارد کشور شده است. این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، از نظر وزنی ۶۸ درصد و از نظر ارزش دلاری ۶۰ درصد افزایش داشته است.
در همین بازه زمانی، صادرات از گمرکات گیلان به ۸۹۲ هزار تن به ارزش ۴۰۵ میلیون دلار رسید که به‌ترتیب رشد ۱۰ درصدی در وزن و ۶ درصدی در ارزش دلاری را نشان می‌دهد. همچنین حجم کالاهای ترانزیت‌شده از مبدأ گمرکات استان به سایر مرزهای کشور با رشد ۲۳ درصدی از ۸۳۰ هزار تن عبور کرد.
نهاده‌های دامی، روغن خوراکی، حبوبات، گندم، چوب و تخته، ماشین‌آلات، قطعات خطوط تولید و محصولات شیمیایی از مهم‌ترین اقلام وارداتی استان بوده‌اند. در بخش صادرات نیز محصولات کشاورزی، محصولات نباتی، مواد پتروشیمی و شیمیایی، محصولات پلاستیکی، مواد معدنی و صنایع غذایی در فهرست کالاهای شاخص قرار داشته‌اند. روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، گرجستان، عراق، ترکمنستان و بلاروس نیز از مقاصد صادراتی اعلام‌شده بوده‌اند.
این آمار، رشد تجارت گمرکی گیلان را نشان می‌دهد؛ با این حال، نباید تمام این افزایش را مستقیماً به محدودیت‌های دریایی جنوب نسبت داد. برای سنجش سهم این محدودیت‌ها، باید آمار دوره‌های قبل، مسیر ورود کالاها و تغییرات ثبت‌شده در بنادر به‌صورت جداگانه بررسی شوند.
بندر کاسپین؛ افزایش تردد کشتی‌ها و رشد تخلیه و بارگیری
در کنار آمار کلی گمرکات استان، عملکرد بندر کاسپین نیز نشانه‌هایی از افزایش فعالیت تجاری در سواحل گیلان دارد. به گزارش خبرگزاری تسنیم، این بندر در سه‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ پذیرای ۱۰۵ فروند کشتی بوده است؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۵ درصد افزایش داشته است.
بر اساس همین گزارش، میزان تخلیه و بارگیری کالا در بندر کاسپین از ۲۸۳ هزار تن عبور کرده و رشد ۲۹ درصدی را ثبت کرده است. صادرات از این بندر ۳۶ درصد و واردات آن ۲۳ درصد افزایش یافته است. همچنین تخلیه غلات از حدود ۱۸ هزار تن به بیش از ۹۲ هزار تن رسیده که افزایش چشمگیری را نشان می‌دهد.
این ارقام اهمیت بندر کاسپین را در تأمین کالاهای مورد نیاز کشور و گسترش مبادلات با کشورهای حاشیه دریای خزر برجسته می‌کند. اتصال بندر به شبکه ریلی کشور نیز می‌تواند در انتقال کالا از اسکله به مراکز مصرف و صنعتی نقش مؤثری داشته باشد.
با این حال، آمار سه‌ماهه بندر کاسپین و آمار شش‌ماهه گمرکات گیلان دو شاخص متفاوت هستند و نباید با یکدیگر جمع شوند یا به‌عنوان یک آمار واحد تفسیر شوند.
تشدید محدودیت‌های دریایی جنوب چگونه مسیر تجارت را تغییر می‌دهد؟
وقتی ورود و خروج کالا از مسیرهای دریایی جنوب با محدودیت یا اختلال روبه‌رو می‌شود، واردکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل ناچارند مسیرهای جایگزین را بررسی کنند. در این شرایط، بنادر دریای خزر و مرزهای زمینی شمال و شمال‌غرب کشور می‌توانند بخشی از جریان تجارت را حفظ کنند.
گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر نیز از افزایش توجه به این مسیرها حکایت دارند. یورونیوز فارسی در گزارشی درباره تغییر مسیر تجارت ایران در پی محدودیت‌های دریایی، به نقش بنادر شمالی و مرزهای زمینی اشاره کرده و در عین حال تأکید داشته است که این مسیرها، با وجود اهمیت فزاینده، ظرفیت جایگزینی کامل شبکه بنادر جنوبی را ندارند.
این نکته برای گیلان اهمیت ویژه‌ای دارد. رشد فعالیت بنادر استان می‌تواند فرصت تازه‌ای برای شرکت‌های حمل‌ونقل، انبارداری، ترخیص کالا، خدمات بندری و توزیع ایجاد کند؛ اما تبدیل این فرصت به مزیت پایدار به ظرفیت عملیاتی، سرعت ترخیص، دسترسی جاده‌ای و ریلی و هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط بستگی دارد.
در واقع، افزایش تقاضا برای مسیرهای شمالی به‌تنهایی به معنای کاهش هزینه یا کوتاه‌تر شدن زمان حمل نیست. اگر ظرفیت اسکله‌ها، ناوگان دریایی، انبارها و شبکه انتقال زمینی متناسب با حجم جدید کالا توسعه پیدا نکند، تغییر مسیر ممکن است با تأخیر، هزینه‌های اضافی و ازدحام همراه شود.
منبع: [یورونیوز فارسی؛ محاصره دریایی آمریکا و تغییر مسیر تجارت ایران](https://parsi.euronews.com/2026/09/23/iran-trade-pressure-imports-caspian-sea-russia-land-borders)
چرا گیلان می‌تواند از تغییر مسیر تجارت سود ببرد؟
موقعیت جغرافیایی گیلان، دسترسی به دریای خزر، فعالیت بندر انزلی و بندر کاسپین و ارتباط زمینی از طریق آستارا، مجموعه‌ای از مسیرهای مکمل را در اختیار بازرگانان قرار می‌دهد. این ظرفیت‌ها می‌توانند در تجارت با روسیه و دیگر کشورهای ساحلی خزر، انتقال کالاهای اساسی و جابه‌جایی بخشی از کالاهای صنعتی و تجاری مورد استفاده قرار گیرند.
مزیت گیلان تنها به تخلیه و بارگیری کشتی محدود نمی‌شود. هر محموله واردشده به بندر به مجموعه‌ای از خدمات نیاز دارد؛ از ثبت اسناد و تشریفات گمرکی گرفته تا انبارداری، حمل جاده‌ای یا ریلی، توزیع و تحویل نهایی. گسترش فعالیت بندری می‌تواند تقاضا برای این خدمات را نیز افزایش دهد و برای فعالان اقتصادی استان فرصت ایجاد کند.
از سوی دیگر، استفاده مؤثر از این ظرفیت‌ها مستلزم برنامه‌ریزی برای نوع کالا و مقصد نهایی آن است. برای مثال، انتقال کالاهای فله‌ای مانند غلات با حمل محموله‌های کانتینری یا کالاهای حساس به زمان یکسان نیست. نوع کشتی، امکانات تخلیه، شرایط نگهداری، زمان ترخیص و هزینه انتقال داخلی باید پیش از انتخاب مسیر بررسی شوند.
محدودیت‌ها و چالش‌های پیش روی تجارت دریایی گیلان
افزایش اهمیت بنادر شمالی به معنای نبود مانع نیست. نخستین چالش، تفاوت زیرساخت‌ها و ظرفیت عملیاتی بنادر شمالی با شبکه گسترده بنادر جنوبی است. همه انواع کالا را نمی‌توان با سرعت، حجم و هزینه یکسان از مسیر خزر منتقل کرد و بعضی محموله‌ها ممکن است به تجهیزات یا خدمات تخصصی نیاز داشته باشند.
چالش دوم، وابستگی تجارت دریایی خزر به شرایط عملیاتی مسیرهای منطقه‌ای است. برنامه حرکت کشتی‌ها، دسترسی به ناوگان مناسب، شرایط آب‌وهوایی، ظرفیت بنادر مبدأ و مقصد و هماهنگی میان شرکت‌های کشتیرانی می‌توانند بر زمان تحویل کالا اثر بگذارند.
سومین مسئله، هزینه نهایی حمل است. اگر مسیر دریایی جایگزین به جابه‌جایی زمینی طولانی‌تر، انبارداری بیشتر یا چند مرحله بارگیری نیاز داشته باشد، ممکن است هزینه تمام‌شده افزایش پیدا کند. بنابراین مقایسه مسیرها باید بر اساس مجموع هزینه‌ها، زمان، نوع کالا و میزان ریسک انجام شود؛ نه فقط فاصله جغرافیایی یا نرخ اعلام‌شده حمل دریایی.
در نهایت، تشریفات گمرکی، تأمین اسناد صحیح، مقررات واردات و صادرات، محدودیت‌های پرداخت و بیمه نیز در انتخاب مسیر نقش دارند. توسعه تجارت گیلان زمانی می‌تواند به مزیت رقابتی پایدار تبدیل شود که این مسائل هم‌زمان با افزایش ظرفیت حمل‌ونقل مورد توجه قرار گیرند.
مسیرهای ترکیبی؛ از بنادر شمالی تا حمل زمینی و تجارت با ترکیه
تغییرات منطقه‌ای نشان می‌دهد که بازرگانان بیش از گذشته به راهکارهای ترکیبی حمل‌ونقل نیاز دارند. در برخی معاملات، مسیر دریایی برای بخشی از مسیر و حمل زمینی برای ادامه انتقال کالا انتخاب می‌شود؛ در موارد دیگر، مسیر مستقیم جاده‌ای یا ترکیب حمل دریایی و جاده‌ای می‌تواند مناسب‌تر باشد.
برای شرکت‌هایی که در گیلان فعالیت می‌کنند یا کالاهای خود را از طریق این استان جابه‌جا می‌کنند، بررسی مسیرهای زمینی و دریایی به مقصدهای مختلف اهمیت دارد. برای نمونه، در تجارت با ترکیه، انتخاب مسیر باید با توجه به مبدأ کالا، مقصد نهایی، نوع محموله، زمان تحویل و شرایط مرزی انجام شود. اطلاعات مربوط به خدمات باربری ایران به ترکیه می‌تواند نقطه شروعی برای بررسی گزینه‌های حمل در این مسیر باشد.
همچنین برای بازرگانانی که قصد واردات کالا از بازار ترکیه را دارند، بررسی گزینه‌های حمل بار از ترکیه و تطبیق آن با مشخصات محموله اهمیت دارد. انتخاب روش حمل برای کالاهای تجاری، مواد اولیه یا تجهیزات صنعتی باید بر اساس شرایط واقعی هر محموله انجام شود و نمی‌توان یک مسیر را برای تمام کالاها مناسب دانست.
در صورت نیاز به حمل زمینی در داخل ترکیه، مسیرهایی مانند حمل بار به ترابزون نیز باید با توجه به مبدأ بار و مقصد تحویل بررسی شوند. برای مقاصد غربی‌تر ترکیه، از جمله آیدین، استفاده از خدمات باربری به آیدین می‌تواند در مرحله برنامه‌ریزی حمل مطرح شود. هزینه و زمان نهایی این مسیرها به محل بارگیری، نوع کالا، شیوه حمل و شرایط روز بستگی دارد.
در این میان، آنی بار به‌عنوان ارائه‌دهنده خدمات حمل‌ونقل بین‌المللی می‌تواند برای بررسی گزینه‌های حمل و هماهنگی فرایند جابه‌جایی محموله‌ها مورد توجه صاحبان کالا قرار گیرد. تعیین مسیر مناسب نیازمند بررسی جزئیات هر سفارش است؛ به همین دلیل، دریافت اطلاعات کامل محموله پیش از اعلام هزینه و زمان تحویل اهمیت دارد.
آینده تجارت دریایی گیلان به چه عواملی بستگی دارد؟
رشد آمارهای تجاری گیلان و افزایش فعالیت بندر کاسپین نشان می‌دهد که استان ظرفیت قابل‌توجهی برای تقویت جایگاه خود در تجارت منطقه‌ای دارد. محدودیت‌های دریایی جنوب نیز توجه به مسیرهای شمالی را بیشتر کرده است؛ اما میزان بهره‌برداری از این فرصت به تصمیم‌های زیرساختی و اجرایی ماه‌های آینده بستگی خواهد داشت.
توسعه خدمات بندری، هماهنگی بهتر میان حمل دریایی و ریلی، تسریع در ترخیص کالا، افزایش شفافیت اطلاعات عملیاتی و فراهم کردن امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای بازرگانان می‌تواند به افزایش رقابت‌پذیری گیلان کمک کند. همچنین لازم است سیاست‌گذاری‌ها بر پایه آمار تفکیک‌شده هر بندر و هر نوع کالا انجام شود تا مشخص شود کدام بخش از رشد تجارت ناشی از افزایش تقاضای پایدار و کدام بخش حاصل تغییر موقت مسیرهای حمل است.
برای کسب‌وکارهای گیلانی، پیام این تحولات روشن است: تنوع‌بخشی به مسیرهای حمل‌ونقل و شناخت گزینه‌های جایگزین می‌تواند ریسک اختلال در زنجیره تأمین را کاهش دهد. با این حال، مسیر جایگزین زمانی مزیت واقعی ایجاد می‌کند که از نظر هزینه، زمان، ظرفیت و الزامات گمرکی با نیاز محموله سازگار باشد.
تجارت دریایی گیلان در شرایط جدید منطقه‌ای با فرصتی مهم روبه‌روست؛ فرصتی که می‌تواند جایگاه بنادر خزر را در مبادلات کشور تقویت کند. بااین‌حال، تبدیل رشد مقطعی به توسعه پایدار نیازمند سرمایه‌گذاری، رفع گلوگاه‌های لجستیکی و همکاری نزدیک میان بنادر، گمرک، شرکت‌های حمل‌ونقل و فعالان اقتصادی است.
توجه:مطالب منتشرشده در این بخش صرفاً جنبه تبلیغاتی (رپورتاژ آگهی) دارند و توسط سفارش‌دهنده تهیه و ارائه شده‌اند. پایگاه خبری دیارگیل هیچ‌گونه مسئولیتی در قبال صحت اطلاعات، ادعاها، خدمات یا محصولات معرفی‌شده در این مطلب ندارد.
حمیدرضا گیلانی روزنامه‌نگار، مدیر رسانه و مدیرمسئول و سردبیر پایگاه خبری دیارگیل است که بیش از ۱۵ سال سابقه فعالیت حرفه‌ای در حوزه خبرنگاری، مدیریت رسانه و پوشش اخبار استان گیلان دارد.
وی دارای کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه تهران و کارشناسی روزنامه‌نگاری از دانشگاه صداوسیما است و در زمینه اخبار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گیلان، گردشگری، محیط زیست و مسائل منطقه‌ای شمال ایران فعالیت می‌کند.
گیلانی از سال ۱۳۹۴ با تأسیس پایگاه خبری دیارگیل، فعالیت خود را در حوزه رسانه‌های محلی ادامه داده و در طول این سال‌ها در تهیه گزارش‌های خبری و تحقیقی درباره مسائل شهری، محیط زیست، میراث فرهنگی و مطالبات مردم استان گیلان نقش داشته است. رویکرد حرفه‌ای او بر دقت در انتشار اخبار، بررسی منابع و انعکاس مسائل و مطالبات منطقه‌ای استوار است.