اخرین آپدیت در شهریور 31, 1405 توسط حمید رضا گیلانی
ساحل گیلان دیگر فقط یک ظرفیت گردشگری و شیلاتی برای استان نیست. بنادر انزلی، کاسپین و آستارا در سالهای اخیر به بخش مهمی از شبکه تجارت ایران با کشورهای حاشیه دریای خزر تبدیل شدهاند؛ مسیری که میتواند ایران را به بازارهای روسیه، قزاقستان و دیگر کشورهای منطقه اوراسیا متصل کند.
آمارهای سال ۱۴۰۵ نیز از افزایش فعالیت تجاری در گیلان خبر میدهد. استاندار گیلان اخیراً اعلام کرده است که واردات، صادرات و ترانزیت کالا از بنادر و پایانههای مرزی استان در یک بازه دوماهه ۴۰ درصد افزایش داشته است. در همین حال، در پنج ماه نخست سال نزدیک به یکهزار و ۷۰۰ کانتینر از مسیر بنادر دریای خزر وارد گیلان شده؛ در حالی که در برخی سالهای گذشته مجموع ورود کانتینر از این مسیر حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کانتینر بوده است.
بندر کاسپین؛ رشد همزمان صادرات و واردات
یکی از مهمترین نقاط تحول تجارت دریایی گیلان، بندر کاسپین است. این بندر که در محدوده منطقه آزاد انزلی قرار دارد، بهتدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای اصلی تجارت ایران با کشورهای حاشیه دریای خزر و اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.
در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۱۰۵ فروند کشتی در بندر کاسپین پهلو گرفتند که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۵ درصد افزایش داشته است. تعداد کشتیهای صادراتی ۴۲ درصد و کشتیهای وارداتی ۳۰ درصد رشد کرده و مجموع تخلیه و بارگیری نیز از ۲۸۳ هزار تن عبور کرده است. بر اساس آمار اعلامشده، صادرات از این بندر ۳۶ درصد و واردات ۲۳ درصد افزایش داشته است.
یکی از نکات قابل توجه در این آمار، رشد ورود غلات و نهادههای اساسی است. میزان تخلیه غلات در سهماهه نخست امسال از حدود ۱۸ هزار تن به بیش از ۹۲ هزار تن رسیده که رشد ۴۱۱ درصدی را نشان میدهد. این موضوع جایگاه بندر کاسپین را از یک مسیر صرفاً تجاری فراتر برده و آن را به یکی از حلقههای تأمین کالاهای اساسی کشور تبدیل کرده است.
چه کالاهایی از مسیر بنادر گیلان وارد میشوند؟
ترکیب کالاهای واردشده از بنادر گیلان نشان میدهد که این بنادر فقط برای کالاهای تجاری و صادراتی مورد استفاده قرار نمیگیرند. گندم، جو، ذرت، روغن و برخی نهادههای مورد نیاز بخش تولید و کشاورزی از جمله کالاهایی هستند که از مسیر دریای خزر وارد کشور میشوند.
در پنج ماه نخست سال جاری، حدود ۳۵۰ هزار تن کالای اساسی از طریق بندر کاسپین وارد کشور شده است. این رقم شامل گندم، جو، ذرت و روغن بوده و نشان میدهد بخشی از زنجیره تأمین کشور از مسیر شمالی در حال انجام است. همزمان، عملکرد تخلیه و بارگیری بندر نیز حدود ۲۵ درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است.
ورود کالاهای اساسی از شمال کشور از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارد. در شرایطی که صاحبان کالا به دنبال متنوع کردن مسیرهای واردات هستند، وجود چند مسیر دریایی و زمینی میتواند ریسک وابستگی تجارت به یک مسیر مشخص را کاهش دهد.
صادرات گیلان از مسیر بنادر خزر چه وضعیتی دارد؟
در طرف دیگر تجارت دریایی، صادرات قرار دارد. رشد ۳۶ درصدی صادرات از بندر کاسپین در سهماهه نخست سال، یکی از نشانههای افزایش استفاده از ظرفیت دریایی استان است. افزایش تعداد شناورهای صادراتی نیز در کنار این آمار نشان میدهد که رشد صادرات فقط به افزایش ارزش کالا محدود نبوده و در عملیات بندری نیز خود را نشان داده است.
البته تمام صادرات گیلان از طریق دریا انجام نمیشود. استان به صورت همزمان از بنادر دریای خزر، مرز زمینی آستارا و شبکه جادهای و ریلی برخوردار است. همین ویژگی باعث شده تجارت خارجی گیلان بیش از آنکه به یک شیوه حمل وابسته باشد، به سمت حملونقل ترکیبی حرکت کند.
در چنین ساختاری، یک محموله میتواند از کارخانه در نقطهای از کشور با کامیون به بندر برسد، از طریق کشتی به یکی از بنادر خزر منتقل شود و سپس با حمل زمینی یا ریلی به مقصد نهایی برسد. در واقع، توسعه حمل و نقل بین المللی زمانی میتواند به رشد تجارت کمک کند که این حلقهها به صورت یکپارچه در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
آستارا؛ بندری در کنار یک مرز زمینی مهم
یکی از ویژگیهای خاص گیلان، قرار گرفتن بندر و مرز زمینی آستارا در کنار یکدیگر است. همین موضوع باعث شده آستارا فقط یک نقطه برای جابهجایی دریایی کالا نباشد و بتواند در شبکه تجارت زمینی، دریایی و ترانزیتی نیز نقش داشته باشد.
بر اساس آمار پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵، آستارا در حوزه واردات رتبه سوم، صادرات رتبه چهارم و ترانزیت رتبه پنجم کشور را به خود اختصاص داده است. استاندار گیلان همچنین از برنامه فعال شدن مرز جدید آستارا و افزایش ظرفیت مبادلات تجاری در این منطقه خبر داده است.
از طرف دیگر، بخشی از کالاهایی که در سالهای گذشته از مسیر بنادر جنوبی و جبلعلی وارد ایران میشدند، اکنون از مسیر بنادر دریای خزر به گیلان منتقل میشوند. نزدیک به ۱۷۰۰ کانتینر در پنج ماه نخست سال از این مسیر وارد استان شده است؛ آماری که در مقایسه با ورود حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کانتینر در برخی سالهای گذشته، تغییر قابل توجهی را نشان میدهد.
بندر کاسپین و اتصال به شبکه ریلی
یکی از تفاوتهای مهم بندر کاسپین با بسیاری از مسیرهای صرفاً دریایی، اتصال آن به شبکه ریلی کشور است. این اتصال امکان میدهد کالا پس از تخلیه از کشتی، بدون وابستگی کامل به حمل جادهای وارد شبکه ریلی شود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی منطقه آزاد انزلی، مسیر تمامریلی چین تا کاسپین نیز فعال شده است. این مسیر از چین آغاز میشود، به بندر آکتائو در قزاقستان میرسد و پس از ورود به ایران از طریق اینچهبرون به بندر کاسپین متصل میشود.
این مسیر در صورت استمرار جریان بار میتواند اهمیت بندر کاسپین را در تجارت ایران با چین، قزاقستان، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی افزایش دهد. با این حال، یک کریدور زمانی به مسیر تجاری مؤثر تبدیل میشود که علاوه بر زیرساخت، حجم بار، زمانبندی منظم، کشتی، قطار و مسیر برگشت نیز وجود داشته باشد.
از خزر تا بازارهای اروپایی؛ چرا شبکه حمل اهمیت دارد؟
تجارت دریایی گیلان را نباید جدا از شبکه بزرگتر حملونقل بینالمللی دید. کالایی که از بندر کاسپین یا انزلی خارج میشود ممکن است مقصدی در کشورهای حاشیه خزر داشته باشد یا در ادامه یک زنجیره حمل چندوجهی به بازارهای دیگر برسد.
برای تجارت با کشورهای اروپایی نیز انتخاب مسیر به عواملی مانند نوع کالا، حجم محموله، بندر مبدأ و مقصد، زمان تحویل و امکان ترانشیپ بستگی دارد. در چنین شرایطی، مسیرهایی مانند باربری دریایی به آلمان یا حمل دریایی به دیگر کشورهای اروپایی بخشی از یک زنجیره گستردهتر حمل محسوب میشوند که میتواند از مسیرهای مختلف دریایی و زمینی شکل بگیرد.
برای نمونه، کالاهایی که مقصد آنها آلمان است، بسته به مبدأ و مسیر انتخابی ممکن است از یک یا چند بندر اروپایی عبور کنند و پس از تخلیه، ادامه مسیر آنها به شکل جادهای یا ریلی انجام شود. بنابراین هزینه نهایی حمل فقط به نرخ کشتی وابسته نیست و هزینههای بندری، ترانشیپ، گمرک، انبارداری و حمل داخلی نیز اهمیت دارند.
چرا حمل دریایی همچنان برای تجارت اروپا اهمیت دارد؟
در تجارت کالاهای حجیم و محمولههایی که محدودیت زمانی بسیار شدیدی ندارند، حمل دریایی همچنان یکی از روشهای اصلی جابهجایی بینالمللی محسوب میشود. این موضوع در ارتباط تجاری با بازارهای اروپایی نیز اهمیت دارد.
برای محمولههایی که مقصد آنها بریتانیا است، به عنوان مثال، مسیر دریایی میتواند با توجه به نوع کالا و شرایط مبدأ و مقصد طراحی شود. حمل دریایی به انگلیس ممکن است شامل چند مرحله باشد؛ از حمل داخلی کالا تا بندر، بارگیری روی کشتی، انتقال دریایی، تخلیه در بندر مقصد و سپس حمل زمینی تا محل نهایی تحویل.
همین موضوع درباره آلمان و سایر بازارهای اروپایی نیز صدق میکند. بنابراین توسعه تجارت دریایی گیلان در بلندمدت فقط به افزایش تعداد کشتیهای ورودی و خروجی محدود نمیشود؛ بلکه میتواند بخشی از یک شبکه بزرگتر باشد که در آن حمل دریایی، ریلی و جادهای به یکدیگر متصل میشوند.
کریدور شمال ـ جنوب چه نقشی برای گیلان دارد؟
یکی از مهمترین موضوعات مرتبط با آینده بنادر گیلان، قرار گرفتن آنها در مسیر کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب است. این کریدور در صورت تکمیل حلقههای مختلف میتواند ارتباط میان بنادر جنوبی ایران، دریای خزر، روسیه و کشورهای شمالی را تسهیل کند.
بندر کاسپین در این شبکه موقعیت ویژهای دارد؛ زیرا هم به دریای خزر دسترسی دارد و هم به شبکه ریلی کشور متصل است. طبق برنامههای اعلامشده، توسعه خطوط ریلی، اتصال مخازن بندر به ریل و ایجاد مراکز لجستیکی از برنامههای توسعه این مجموعه است.
اگر این زیرساختها در کنار جریان پایدار بار و ارتباط منظم با بنادر کشورهای منطقه قرار بگیرند، گیلان میتواند سهم بیشتری از تجارت میان ایران و اوراسیا به دست آورد.
فاصله ظرفیت طراحیشده و ظرفیت واقعی بندر کاسپین
در کنار آمارهای رشد، یک نکته مهم نیز نباید نادیده گرفته شود. بندر کاسپین برای جابهجایی ۱۱ میلیون تن کالا در سال طراحی شده، اما ظرفیت عملیاتی فعلی آن حدود ۲ میلیون تن اعلام شده است. بر اساس برنامههای اعلامشده، اجرای چهار پست اسکله جدید میتواند ظرفیت فعلی بندر را افزایش دهد.
این فاصله میان ظرفیت طراحی و ظرفیت عملیاتی نشان میدهد که توسعه تجارت دریایی تنها با ساخت اسکله محقق نمیشود. برای تبدیل یک بندر به هاب لجستیکی، انبار، راهآهن، جاده، تجهیزات تخلیه و بارگیری، خدمات گمرکی، خطوط منظم کشتیرانی و دسترسی به بازار نیز باید همزمان توسعه پیدا کنند.
بندر انزلی همچنان یکی از پایههای تجارت دریایی گیلان است
در کنار کاسپین، بندر انزلی نیز همچنان یکی از مراکز اصلی تجارت دریایی شمال کشور محسوب میشود. وجود سابقه طولانی فعالیت بندری، زیرساختهای موجود و موقعیت جغرافیایی، این بندر را در شبکه تجارت دریایی استان حفظ کرده است.
در واقع، آینده تجارت دریایی گیلان را نباید به رقابت میان بندر انزلی و کاسپین محدود کرد. افزایش حجم تجارت خارجی استان میتواند به استفاده همزمان از ظرفیت چند بندر و ایجاد شبکهای از خدمات لجستیکی منجر شود؛ شبکهای که در آن هر بندر متناسب با نوع کالا، مقصد و امکانات خود بخشی از زنجیره را بر عهده بگیرد.
افزایش تجارت، نیازمند زیرساختهای جدید است
افزایش ورود کالا و رشد صادرات فرصت مهمی برای اقتصاد گیلان ایجاد میکند، اما همزمان فشار بیشتری بر زیرساختهای استان وارد خواهد کرد. افزایش حجم کالا به کامیون، واگن، انبار، تجهیزات بندری، مسیرهای دسترسی و نیروی انسانی بیشتری نیاز دارد.
به همین دلیل، اگر قرار باشد گیلان در سالهای آینده سهم بیشتری از تجارت منطقهای را جذب کند، توسعه بندر باید همزمان با توسعه زنجیره پسکرانه انجام شود. ایجاد مرکز لجستیک، توسعه خطوط ریلی و افزایش ظرفیت انبارها از جمله اقداماتی است که میتواند فاصله میان ظرفیت بندری و عملکرد واقعی را کاهش دهد. مسئولان منطقه آزاد انزلی نیز تکمیل زنجیره لجستیک و توسعه مراکز لجستیکی را از برنامههای اصلی اعلام کردهاند.
آینده صادرات و واردات دریایی گیلان چه تصویری دارد؟
آمارهای سال ۱۴۰۵ نشان میدهد تجارت خارجی گیلان وارد مرحلهای شده که در آن نقش بنادر خزر پررنگتر از گذشته است. رشد صادرات و واردات در بندر کاسپین، افزایش ورود کالاهای اساسی، رشد تعداد کشتیها و افزایش ورود کانتینر از مسیر بنادر خزر، همگی نشانههایی از افزایش استفاده از ظرفیت دریایی استان هستند.
در طرف دیگر، آستارا نیز به واسطه برخورداری همزمان از بندر، مرز زمینی و مسیرهای ترانزیتی، ظرفیت مهمی برای توسعه تجارت با کشورهای منطقه دارد. رتبههای ثبتشده این مرز در واردات، صادرات و ترانزیت نشان میدهد که اهمیت آن تنها به فعالیت بندری محدود نیست.
در چنین شرایطی، آینده تجارت گیلان بیش از هر چیز به توانایی استان برای اتصال این ظرفیتها به یکدیگر وابسته است. بندر، ریل، جاده، گمرک، انبار و خطوط کشتیرانی باید در قالب یک زنجیره واحد عمل کنند تا رشد آماری تجارت به یک مزیت اقتصادی پایدار تبدیل شود.
گیلان در حال تبدیل شدن به یک حلقه مهم تجارت شمال ایران
تحولات سال ۱۴۰۵ نشان میدهد که بنادر گیلان دیگر صرفاً محل ورود و خروج کالا نیستند. بندر کاسپین در حال افزایش ظرفیت و توسعه اتصال ریلی است، بندر انزلی همچنان یکی از پایگاههای اصلی تجارت دریایی شمال کشور است و آستارا نیز در کنار مرز زمینی خود، نقش مهمی در تجارت و ترانزیت دارد.
از سوی دیگر، افزایش استفاده از مسیرهای دریایی خزر میتواند به متنوع شدن مسیرهای واردات و صادرات ایران کمک کند. این مسئله بهخصوص در شرایطی اهمیت دارد که صاحبان کالا و شرکتهای حمل و نقل بین المللی تلاش میکنند وابستگی خود را به یک مسیر یا یک بندر کاهش دهند.
اگر توسعه زیرساختهای بندری با افزایش ظرفیت ریلی و جادهای، ایجاد مراکز لجستیکی، تسهیل فرآیندهای گمرکی و برقراری خطوط منظم دریایی همراه شود، گیلان میتواند از یک استان ساحلی به یکی از حلقههای مهم زنجیره تجارت ایران با کشورهای حاشیه خزر و اوراسیا تبدیل شود.
حمیدرضا گیلانی روزنامهنگار، مدیر رسانه و مدیرمسئول و سردبیر پایگاه خبری دیارگیل است که بیش از ۱۵ سال سابقه فعالیت حرفهای در حوزه خبرنگاری، مدیریت رسانه و پوشش اخبار استان گیلان دارد.
وی دارای کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه تهران و کارشناسی روزنامهنگاری از دانشگاه صداوسیما است و در زمینه اخبار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گیلان، گردشگری، محیط زیست و مسائل منطقهای شمال ایران فعالیت میکند.
گیلانی از سال ۱۳۹۴ با تأسیس پایگاه خبری دیارگیل، فعالیت خود را در حوزه رسانههای محلی ادامه داده و در طول این سالها در تهیه گزارشهای خبری و تحقیقی درباره مسائل شهری، محیط زیست، میراث فرهنگی و مطالبات مردم استان گیلان نقش داشته است. رویکرد حرفهای او بر دقت در انتشار اخبار، بررسی منابع و انعکاس مسائل و مطالبات منطقهای استوار است.